SURYASIDDHANT
(Under the Project of content Generation with a view to develop E-Databank,
E-Learning and E-Sources of Sanskrit Text.)
Chief Director
Prof. Radha Vallabh Tripathi
Vice Chancellor
Director
Prof. Sarva Narayan Jha
Acting Principal, Rashtriya Sanskrit Sansthan, Lucknow Campus,
National Coordinator
Dr. Sukala Mukherjee
Project Officer
(RSKS, New Delhi)
Principal Investigator
Prof. Sarva Narayan Jha
Department Of Jyotish
Rashtriya Sanskrit Sansthan,
(Deemed University)
Lucknow Campus, Lucknow
अथैतच्छायाच्छायाकर्णयो: आनयनमाह—
स्वशङ्कुना विभज्याप्ते दृक्त्रिज्ये द्वादशाहते।
छायाकर्णौ तु कोणेषु यथा स्वं देशकालयो:।।33।।
कोणीयदृग्ज्यात्रिज्ये द्वादशगुणे दृग्ज्या सम्बन्धिकोणशङ्कुना भक्त्वा लब्धे दृग्ज्या त्रिज्याक्रमेण छायाच्छायाकर्णौ स्त: तुकारादेव कोणेषु चतुर्षु देशकालयो:। यथास्वं स्वमनतिक्रम्येति यथास्वं यथादेशं यथाकालं छायाच्छायाकर्णौ साध्यौ। अयमर्थ:। क्वचिद्देशे चतुर्षु कोणेषु क्वचिच्च कोणद्वये क्वचिच्च दिनार्द्ध एव कोणद्वय इत्यादि देशकालानुरोधेन यथा योग्यमिति। अत्रोपपत्ति: प्रागुक्ता स्पष्टा च ।।33।।
अथ दिक्प्रदेशसम्बन्धेन छायाकर्णौ उक्त्वा कालसम्बन्धेन सार्द्धश्लोकाभ्यामाह—
त्रिज्योदक्चरजायुक्ता याम्यायां तद्विवर्जिता।
अन्त्या नतोत्क्रमज्योना स्वाहोरात्रार्द्धसङ्गुणा।।
त्रिज्या भक्ता भवेच्छेदो लम्बज्याघ्नोऽथ भाजित:।। 34।।
त्रिभज्यया भवेच्छङ्कुस्तद्वर्गं परिशोधयेत्।।
त्रिज्यावर्गात् पदं दृग्ज्या छायाकर्णौ तु पूर्ववत्।। 35।।
उत्तरगोले चरोत्पन्नया ज्यया चरज्यया इत्यर्थ:। पूर्वचरानयने चरज्या्याश्चरजेति संज्ञोक्ते:। युक्ता त्रिज्यान्त्या स्यात्। याम्यगोले तया चरज्ययोना त्रिज्यान्त्या स्यात्। नतोत्क्रमज्ययोना सूर्योदयाद् दिनगतघट्योर्दिनशेषघट्योर्वा दिनार्द्धान्तर्गता उन्नतसंज्ञास्ताभिरूनं दिनार्द्धं नतकालो घट्यात्मकस्तस्यासुभ्यो लिप्तास्तत्वयमैरित्यादिविधिना मुनयो रन्ध्रयमला इत्याद्युक्तोत्क्रमज्यापिण्डैर्ज्योत्क्रमज्या। पञ्चदशघट्यधिकनते तु पञ्चदशघट्यूननतस्य क्रमज्याखण्डै: क्रमज्या तया युक्ता त्रिज्योत्क्रमज्या भवति। तया हीने इत्यर्थ:। स्वाहोरात्रार्द्धसंगुणा। गृहीतचरज्यासम्बन्ध्यहोरात्रवृत्तव्यासार्द्धं द्युज्या तया गुणिता त्रिज्यया भक्ता फलं छेदसंज्ञ: स्यात्। अथ अनन्तरं छेदो लम्बज्यया गुणितस्त्रि्ज्यया भाज्य: फलमिष्टकाले शंकु: स्यात्। तस्य शंक्वोर्वर्गं त्रिज्यावर्गाच्छोधयेत्। शेषस्य मूलं दृग्ज्या। आभ्यां छायाकर्णौ तु पूर्ववत् पूर्वोक्तरीत्या भवत:। अत्र छायाकर्णौ त्विति कोणच्छायाकर्णसाधनश्लोकान्तर्भागस्य ग्रहणात्तच्छलोकोक्त रीत्याभीष्टशङ्कुदृग्ज्याभ्यां छायाकर्णौ साध्यावि इत्युक्तम्। अत्रोपपत्ति:। याम्योत्तरवृत्तोर्ध्वभागग्रहाधिष्ठितद्युरात्रवृत्तसम्पातात्
क्षितिजिद्युरात्रवृत्तसम्पातद्वयबद्धोदयास्तसूत्रक्षितिजसम्बद्धयाम्योत्तरवृत्तसूत्रसम्पातपर्यन्तमहोरात्रवृत्ते सूत्रं त्रिज्यानुरुद्धमन्त्या। सा तूत्तरगोले चरज्यायुता त्रिज्या दक्षिणगोले चरज्ययोना त्रिज्या। उन्मण्डलयाम्योत्तरसूत्रावध्यहोरात्रवृत्तव्यासार्द्धे त्रिज्यात्वात्। उन्मण्डलस्य उत्तरदक्षिणक्रमेण क्षितिजादूर्ध्वाध:स्थत्वेन तद्याम्योत्तरसूत्रयोर्मध्ये चरज्यात्वाच्च। ग्रहाहोरात्रवृत्ते याम्योत्तराहोरात्रवृत्तसम्पातादुभयत्र नतघट्यन्तरेण स्थाने तत्सूत्रं नतकालस्थसम्पूर्णज्या। तन्मध्यादूर्ध्वसूत्रं शररूपं नतोत्क्रमज्याभ तया हीनान्त्या ग्रहस्थानादहोरात्रवृत्त उदयास्तसूत्रपर्यन्तम् ऋजुसूत्रं त्रिज्यानुरुद्धमिष्टान्त्या। तत्तुल्या याम्योत्तरोर्ध्वव्याससूत्रान्तर्गता सा द्युज्याप्रमाणसाधितेष्टहृति:। द्युज्यागुणा त्रिज्या भक्ता फलं छेद:। अस्मात् त्रिज्याकर्णे लम्बज्या कोटिस्तदेष्टहृतिकर्णे का कोटिरित्यनुपातेनेष्टशङ्कु:। अस्माद्दृग्ज्याच्छायातत्कर्णा उक्तरीत्या सिद्धयन्तीत्युक्तमुपपन्नम् ।।34-35।।