-:Rashtriya Sanskrit Sansthan:-


SURYASIDDHANT

(Under the Project of content Generation with a view to develop E-Databank,
E-Learning and E-Sources of Sanskrit Text.)


Chief Director
Prof. Radha Vallabh Tripathi
Vice Chancellor

Director
Prof. Sarva Narayan Jha
Acting Principal, Rashtriya Sanskrit Sansthan, Lucknow Campus,


National Coordinator
Dr. Sukala Mukherjee
Project Officer
(RSKS, New Delhi)

Principal Investigator
Prof. Sarva Narayan Jha


Department Of Jyotish
Rashtriya Sanskrit Sansthan,
(Deemed University)
Lucknow Campus, Lucknow



सूर्यसिद्धान्त
त्रिप्रश्नाधिकार:-3


भुज:। नति:। मयाह्नच्छायात: अक्षानयनम्—
Bhuj |Nati| Akshyanayanam

अथ मध्याह्नच्छायातोऽक्षानयनं श्लोकाभ्यामाह—

मध्यच्छाया भुजस्तेन गुणिता त्रिभमौर्विका।।
स्वकर्णाप्ता धनुर्लिप्ता नतास्ता दक्षिणे भुजे।।14।।
उत्तराश्चोत्तरे याम्यास्ता: सूर्यक्रान्तिलिप्तिका:।।
दिग्भेदे मिश्रिता: साम्ये विश्लिष्टाश्चाक्षलिप्तिका:।।15।।

अभीष्टदिने माध्याह्निकी छाया भुजसंज्ञा ज्ञेया। तेन भुजेन त्रिज्या गुणिता मध्याह्नच्छायाकर्णेन भक्ता फलस्य धनु: कला नतानतसंज्ञास्ता नतकला दक्षिणे भुजे मध्याह्नच्छायारूपभुजे प्राच्यपरसूत्रमध्यात् दक्षिणदिक्स्थे सति उत्तरदिक्का उत्तरे भुजे दक्षिणा:। चो विषयव्यवस्थार्थक:। ता नतकला: सूर्यक्रान्तिकला: प्रागुक्ता:। दिग्भेदे स्वदिशोर्भिन्नत्वे मिश्रिता: संयुक्ता: साम्येऽभिन्नदिक्त्वे विशिष्टा अन्तरिता:। चो विषयव्यवस्थार्थक:। अक्षकला: भवन्ति। अत्र अनावश्यकभुजसंज्ञया भगवतोपपत्तिरुक्ता। तथाहि द्वादशांगुलशङ्कुकोटौ मध्याह्नच्छायाकर्णे वा मध्यच्छायाभुजस्तथा स्वस्वस्वस्तिकान्मध्याह्नकाले सूर्यस्य याम्योत्तरवृत्ते यदन्तरेण नतत्वं ता नतकलास्तज्ज्या नतांशज्या मध्याह्नोन्नतांशज्यारूपशङ्कौ त्रिज्याकर्णे वा भुज इति मध्याह्नच्छायाकर्णे कर्णे मध्याह्नच्छाया भुजस्तदा त्रिज्याकर्णे को भुज इत्यनुपातेन नतज्या तद्धनुरत्र कलात्मकत्वात् नतकलास्ता ग्रहसम्बद्धा इति छायादिग्विपरीतदिक्का:। अथ क्रान्त्यंशाक्षांशयो: एकदिक्त्‍वे योगेन नतांशा इति दक्षिणा नतकला दक्षिणक्रान्तिकलाभिर्हीना अक्षांशा भवन्ति। क्रान्त्यंशाक्षांशयो: भिन्नदिक्त्वेऽन्तरेण नतांशा यदि दक्षिणास्तदा क्रान्त्यूनाक्षांशस्य नतत्वात् उत्तरक्रान्तियुता अक्षांशा:। यदि तु उत्तरास्तदाक्षोनक्रान्तेर्नतत्वात् नतोनोत्तरक्रान्तिरक्ष इति सम्यगुपपन्नम्। केचित् तु भुजग्रहणात् अभीष्टकाले प्राच्यपरसूत्राच्छायाग्रं यदन्तरेण याम्यमुत्तरं वा भुजस्तं स्वल्पान्तरान्मध्यच्छायां प्रकल्प्य तस्या: कर्णं च आनीयोक्तदिशा नतलिप्तास्ता अभीष्टक्रान्तिसंस्कृता अक्षांशा भवन्तीत्याहु:।।14-15।।