SURYASIDDHANT
(Under the Project of content Generation with a view to develop E-Databank,
E-Learning and E-Sources of Sanskrit Text.)
Chief Director
Prof. Radha Vallabh Tripathi
Vice Chancellor
Director
Prof. Sarva Narayan Jha
Acting Principal, Rashtriya Sanskrit Sansthan, Lucknow Campus,
National Coordinator
Dr. Sukala Mukherjee
Project Officer
(RSKS, New Delhi)
Principal Investigator
Prof. Sarva Narayan Jha
Department Of Jyotish
Rashtriya Sanskrit Sansthan,
(Deemed University)
Lucknow Campus, Lucknow
अथ दिनरात्रिमानज्ञानार्थमहोरात्रासून् साधयति—
ग्रहोदयप्राणहता खखाष्टैकोद्धृता गति:।
चक्रासवो लब्धयुता: स्वाहोरात्रासव: स्मृता:।।59।।
ग्रहस्य येऽयनांशसंस्कृतराशे: वक्ष्यमाणनिरक्षोदयासवस्तैर्गुणिता निजस्फुटगति: कलाद्यष्टादशशतभक्ता फलेन युताश्चक्रासव: षष्टिघटिकानामसव: षट्शतयुतैकविंशतिसहस्रमिता: स्वस्वग्रहस्य अहोरात्रासव: कालतत्त्वज्ञै: कथिता:। अत्रोपपत्ति:। ग्रह: पूर्वगत्या लम्बित: प्रवहेण गतिभोगकालेन भचक्रपरिवर्तानन्तरमुदेत्यतो भचक्रपरिवर्तकाल: षष्टिघटिकासुमितो ग्रहगतिकला सम्बद्धा स्वात्मककालेनाधिको ग्रहाहोरात्रमस्वात्मकं नाक्षत्रप्रमाणेन भवति। तत्र एकराशिकलाभि:ग्रहसम्बद्धराश्युदयप्राणास्तदा गतिकलाभि: क: इत्यनुपातेन गत्यसव इत्युपपन्नं ग्रहोदयेत्यादि। अनेन एव श्लोकेन ग्रहाणामुदयान्तरकर्मास्तीत्युक्तं भगवता। तथाहि। अनुपातानीतमध्यग्रहाणां नियताहोरात्रमानान्तरकाले सिद्धत्वात् न मध्यरात्रकाले ग्रहाणां सिद्धि:। रविमध्यगत्यसूनां प्रतिराशौ भिन्नत्वेन मध्यमसूर्याहोरात्रमानस्य नियतत्वाभावात् अत: त्रैराशिकावगतग्रहा अनियतमध्यार्काहोरात्रमानान्तरेण अर्द्धरात्रे यत्संस्कारेण भवन्ति तदेवोदयान्तरं तत्साधनं भगवता स्वल्पान्तरत्वादुपेक्षितम्। कथमन्यथा गतिकलासूनां समत्वमुपेक्ष्य गतिकलानामसवो भगवदुक्ता: सङ्गच्छन्ते। उदयान्तरस्य गतिकलासुभेदोत्पन्नत्वात्।।59।।