SURYASIDDHANT
(Under the Project of content Generation with a view to develop E-Databank,
E-Learning and E-Sources of Sanskrit Text.)
Chief Director
Prof. Radha Vallabh Tripathi
Vice Chancellor
Director
Prof. Sarva Narayan Jha
Acting Principal, Rashtriya Sanskrit Sansthan, Lucknow Campus,
National Coordinator
Dr. Sukala Mukherjee
Project Officer
(RSKS, New Delhi)
Principal Investigator
Prof. Sarva Narayan Jha
Department Of Jyotish
Rashtriya Sanskrit Sansthan,
(Deemed University)
Lucknow Campus, Lucknow
अथेष्टइष्टग्रासानयनमाह—
क्षेपो भुजस्तयोर्वर्गयुतेर्मूलं श्रवस्तु तत्।
मानयोगार्धत: प्रोज्झ्य ग्रासस्तात्कालिको भवेत्।।20।।
क्षेपो विक्षेपो भुज:। कोटिभुजयो: कर्णसापेक्षत्वादाह। तयोरिति। कर्णस्तु तयो: कोटिभुजयोर्वर्गयोगान्मूलं सिद्ध एव। तत् कर्णवर्गात्मकं मूलं ग्राह्यग्राहकमानैक्यार्द्धाद्विशोध्य शेषं तात्कालिक: कल्पितेष्टकालसम्बन्धी ग्रासोऽवान्तरग्रास: स्यात्। अत्रोपपत्ति:। क्षेत्रं पूर्वं प्रतिपादितम्। स्पर्शकाले मानैक्यखण्डस्य कर्णत्वात् क्षेत्रयोरुभयोर्मध्यकालावधित्वात् इष्टकर्णोनं मानैक्यखण्डमिष्टग्रास एव।।20।।
अथ मध्यग्रहणानन्तरमिष्टग्रासानयनमाह—
मध्यग्रहणतश्चोर्ध्वमिष्टनडीर्विशोधयेत।
स्थित्यर्धान्मौक्षिकाच्छेषं प्राग्वच्छेषं तु मौक्षिके।।21।।
मध्यग्रहणकालादूर्ध्वमनन्तरम्। चकारो विशेषार्थकतुकारपर:। इष्टघटिका: कर्म। मौक्षिकान्मोक्षकालसम्बद्धात् स्थित्यर्द्धात्। न स्पर्शं विशोधयेत्। गणक इति कर्त्राक्षेप:। शेषं कोटिलिप्तादिग्रासानयनान्तं गणितकर्म प्राग्वद्भुक्त्यन्तरं समाहन्यादित्युक्तप्रकारेण कुर्यात्। मौक्षिके मोक्षस्थित्यर्द्धान्तर्गतेष्टकाले तुर्विशेषे ग्रास: शेषमुर्वरितो ग्रासोऽवान्तरग्रासो भवति। न पूर्ववद्गत:।
अत्रोपपत्ति:। पातादि मध्यग्रहणात्पूर्वमिष्टकालस्य ग्रहणारम्भावधिकस्य स्पर्शस्थित्यर्द्धसम्बद्धत्वात् आगतो ग्रास उपचयात्मक:। नावशिष्ट:। अवशिष्टमण्डलस्य शुद्धत्वेन ग्रस्तत्वासम्भवात्। एवं मध्यग्रहणानन्तरमिष्टकालस्य मोक्षस्थित्यर्द्धान्तर्गतत्वात् तदुक्तरीत्यानीतो ग्रासोऽपचयात्मक: न शुद्धविम्बदर्शनात्मक:। ग्रस्तत्वाभावात्।।21।।