SURYASIDDHANT
(Under the Project of content Generation with a view to develop E-Databank,
E-Learning and E-Sources of Sanskrit Text.)
Chief Director
Prof. Radha Vallabh Tripathi
Vice Chancellor
Director
Prof. Sarva Narayan Jha
Acting Principal, Rashtriya Sanskrit Sansthan, Lucknow Campus,
National Coordinator
Dr. Sukala Mukherjee
Project Officer
(RSKS, New Delhi)
Principal Investigator
Prof. Sarva Narayan Jha
Department Of Jyotish
Rashtriya Sanskrit Sansthan,
(Deemed University)
Lucknow Campus, Lucknow
अथेष्टकाल इष्टग्रासज्ञानार्थं कोटिकलानयनमाह—
इष्टनाडीविहीनेन स्थित्यर्धेनार्कचन्द्रयो:।
भुक्त्यन्तरं समाहन्यात् षष्ट्याप्ता: कोटिलिप्तिका:।।18।।
सूर्यचन्द्रयोर्गत्यन्तरं कलात्मकं ग्रहणारम्भाद्या इष्टघटिका: स्पर्शस्थित्यर्द्धघट्यूनधिकास्ताभिरूनेन स्पर्शस्थित्यर्द्धेन गुणयेत्। अस्मात् षष्टिविभक्तप्राप्ता: कोटिकला भवन्ति। अत्रोपपत्ति:। इष्टकाले छाद्यच्छादकमण्डलकेन्द्रयोरन्तरं कर्णस्तत्कालशरो भुजस्तत्कालशराग्रमध्यकालिकशराग्रयोरन्तरं विक्षेपवृत्ते कोटिरिति क्षेत्र इष्टघट्यूनस्पर्शस्थित्यर्द्धघटिकानां कला: कोटि: सिद्धा। पूर्वं स्पर्शकालिककोट्या: स्थित्यर्द्धघटिकानां सिद्धत्वात्।।18।।
अथा सूर्यग्रहणे विशेषमाह—
भानोर्ग्रहे कोटिलिप्ता मध्यस्थित्यर्धसंगुणा:।
स्फुटस्थित्यर्धसंभक्ता: स्फुटा: कोटिकला: स्मृता:।।19।।
सूर्यस्य ग्रहणे उक्त प्रकारेण या कोटिकला: सूर्यग्रहणोक्तस्पष्टस्थित्यर्द्धानीता मध्यस्थित्यर्द्धेन सूर्यग्रहणोक्तस्पष्टशरानीतस्थित्यर्द्धेन सङ्गुणिता: स्फुटस्थित्यर्द्धेन सूर्यग्रहणाधिकारोक्तेन भक्ता: सत्य: स्पष्टा कोटिकला: सूर्यग्रहणतत्वज्ञैरुक्ता:। अत्रोपपत्ति:। सूर्यग्रहणे स्पर्शमोक्षान्यतरमध्यकालयोरन्तरस्य स्थित्यर्द्धत्वात् तस्य च स्पष्टशरोद्भूतस्थित्यर्द्धलम्बनान्तरैक्यसंस्कारमितत्वात् स्पष्टस्थित्यर्द्धानुरुद्धा उक्तरीत्यानीता: कोटिकला:। अपेक्षिताश्च स्पष्टशरोद्भूतस्थित्यर्द्धानुरुद्धा:। एतत्कोटिसम्बद्धं क्षेत्रम्। स्थित्यर्द्ध क्षेत्रान्तर्गतत्वात्। स्पष्टस्थित्यर्द्धस्य तूक्तक्षेत्रोत्पन्नत्वाभावात्। अन्यथा स्पष्टशरोद्गतस्थित्यर्द्धस्य लम्बनान्तरैक्यसंस्कारानुक्तिप्रसङग:। अत: स्पष्टनस्थित्यर्द्धेनैता आगता: कोटिकलास्तदा स्पष्टशरोद्गतक्षेत्रजमध्यमरूपस्थित्यर्द्धेन का इति स्फुटा: कला: सिद्धा:।।19।।