।।श्रीगणेशाय नमः।।
श्रीमत्कल्याणवर्मसूरिविरचिता
सारावली

सप्तत्रिंशोऽध्याय:

श्रीदेवकीर्तिराज: पञ्चमहापुरुषलक्षणान्नृपतीन्।

कथयति यांस्तानहमपि कथयामि निराकुलीकृत्य।।1।।

स्वक्षेत्रे च चतुष्टये च बलिभि: स्वोच्चस्थितैर्वा ग्रहै:

शुक्राङ्गारकमन्दजीवशशिजैरेतर्यथानुक्रमम्।

मालव्यो रुचक: शशोऽथ कथितो हंसश्च भद्रस्तथा

सर्वेषामपि(मति) विस्तरं(विस्तरान्मुनिमतात्संकल्पय ते) मतिमतां संक्षिप्यते लक्षणम्।।2।।

महीसुतात्सत्त्वमुदाहरन्ति गुरुत्वमिन्दोस्तनयाद्गुरोश्च।

स्वरं सितात्स्नेहमिनेश्च वर्ण बलाबलं पूर्णलघूनि चैषाम्।।3।।

मृदुर्दयालुर्बहुदारभृत्य:(दास:) स्थिरस्वभाव: प्रियसत्यवादी।

सुरद्विजोपास्तिकर: सहिष्णुर्भवेन्नर: सत्त्वगुणप्रधान:।।4।।

शूर: कलाकाव्यनिधि(विनिष्टबुद्धि:) सुबुद्धि: स्त्रीभोगसंसक्तमना: (सक्तचित: क्रतुषु)प्रवीण:।

आडम्बरी हास्यरति(रत:) प्रगल्भो (गोपोक्षविद्रा, वेदार्थविद्रा)गेयाक्षविद्राजसिक: (प्रसिद्ध:)प्रदिष्ट:।।5।।

मूर्खोऽलसी वञ्चयिता परेषां क्रोधी विषण्ण: पिशुन: क्षुधार्त:।

आचारहीनो न शुचिर्मदान्धो(र्गदार्तो) लुब्ध: प्रमादी तमसाभिभूत:।।6।।

भारो भवति नृपाणां भूम्यर्धं भुञ्जतां मनुष्याणाम्।

येषां भागे त्वर्धं सकलमहीपालकास्ते स्यु:।।7।।

समा: स्वरै: सिंहमृदङ्गदन्तिनां रथौघभेरीवृषतोयदायिनाम्।

समस्तभूमण्डलरक्षणक्षमा भवन्ति भूपा जितशत्रवो नरा:।।8।।

स्निग्धर्भवन्ति भूपा जिह्वात्वग्दन्तनेत्रनखकेशै:।

रूक्षैरेभिर्निस्वा: स्वरैश्च ते जातके कथिता:।।9।।

स्निग्धस्तेजोयुक्त: शुद्धो वर्ण: प्रकीर्तितो नृपते:।

विपरीत: क्लेशभुजां सुतार्थसुखभागिनां मध्य:।।10।।

व्योमाम्बुवाताग्निमहीस्वभावा जीवासुरेड्यार्किमहीजसौम्यै:।

छाया मरुत्पित्तकफस्वरूपा(कफानु) मिश्रैस्तु मिश्रा बलिभिर्नरस्य।।11।।

शब्दार्थविन्न्यायपटु: प्रगल्भो विज्ञानयुक्तो विज्ञानयुक्तो विवृतास्यभाग:।

चित्राङ्गसन्धि: कृशपाणिपादो व्योमप्रकृत्या पुरुषोऽतिदीर्घ:।।12।।

जलस्वभावो बहुवारिपायी प्रियाभिभाषी(ध्रुवं) द्रवभोजनश्च।

चलस्वरूपो बहुमित्रपक्ष: क्षोणीपतिर्नातिचिरप्रगल्भ:।।13।।

सत्त्वेन वायो: पुरुष: कृशाङ्ग: क्षिप्रं च कोपस्य वशं प्रयाति।

कृत्यैकबुद्धिर्भ्रमणे रतश्च दाता सितो भूपतिरप्रधृष्य:।।14।।

शूर: क्षुधार्तश्चपलोऽतितीक्ष्ण:(तृष्णा:) प्राज्ञ: कृशो गौरतनुर्विरोधी।

विद्वान्सुपाणिर्बहुभक्षणश्च(सुमानी) वह्निस्वभाव: पुरुषोऽतिकाय:।।15।

कर्पूरजात्युत्पलपुष्पगन्धो भुनक्ति भोगान् स्थिरलब्धसौख्य:।

सिंहाभ्रघोष: स्थिरचित्तवृत्तिर्महीस्वभाव: पुरुष: ससत्त्व:(सुसत्व:)।।16।।

स्फटिकोपलसङ्काशा स्वच्छा गगनोत्थिता भवेच्छाया।

निधिरिव पुंसां धन्या त्रिवर्गफलसाधनी सौम्या।।17।।

स्निग्धा सिता च हरिता कान्ता मातेव सर्वसुखजननी।

सौभाग्याभ्युदयशुभान्करोति जलसम्भवा छाया।।18।।

असितजलकान्ति: पापगन्धोऽतिमूढो

मलिनपरुषकाय: शोकसन्तापतप्त:।

स (भवति)वहति वधदैन्यव्याध्यनार्थार्थनाशान्

विचरति पवनोत्था यस्य कान्ति: शरीरे।।19।।

कमनदहनदीप्तिश्चण्डदण्डोऽतिहृष्ट:

प्रणतसकलशत्रुर्विक्रमाक्रान्तभूमि:।

भजति मणिसुवर्ण सर्वकार्यार्थसिद्धिं

प्रशमितगदशोको(गतकोपो) वह्निजायां प्रभायाम्।।20।।

आद्याम्बुसिक्तवसुधागरुतुल्यगन्ध:

सुस्निग्धदन्तनखरोमशरीरकेश:।

धर्मार्थतुष्टिसुखभाग्यजनसम्प्रियश्च

च्छाया यदा भवति भूमिकृता मनुष्ये।।21।।

शीतार्तो बहुभाषको द्रुतगतिर्नावस्थित: कुत्रचित्

शूरो मत्सरवान्रुजाकररुचिर्दौर्भाग्ययुक्तोऽनय:।

दन्तान्खादति(दन्तात्खादति) नातिसौहृदमतिर्गान्धर्ववेत्ता कृशो

मित्राणां समुपार्जनेऽति समुपार्जनेऽतिनिपुण: स्वप्ने च खे गच्छति।।22।।

अपगतधृतिरूक्षश्मश्रुकेश: कृतघ्न:

(घटित)स्फुटिचरणहस्त: क्रोधनो नष्टकान्ति:।

विलपति  च(न निबन्धं) निबन्धो वित्तसंक्षारकारी(चित्तसंहारकारी)

भवति पुरुष एवं मारुतैकप्रधान:।।23।।

दुर्गन्धी लघुतापनो विपुलघी: क्षिप्रप्रसाद: पुन:

पीनो रक्तनखाक्षिपाणिचरणो वृद्धाकृतिर्दाहवान्।

मेधावी युधि निर्भयो हिमरुचिर्ब्रूते निगृह्यपरान्

नो भीत: प्रणयं प्रयाति बहुभि: कुर्यान्नतानां प्रियम् ‍।।24।।

स्वप्नेऽभिपश्यति सुवर्णदिनेशदीपान् दावाग्निकिंशुकजपामणिकर्णिकारान्।

रक्ताब्जषण्डरुधिरौघटित्समूहान् पित्ताधिको   निगदित: खलु लक्षणज्ञै:।।25।।

श्रीमान् श्लिष्टाङ्गसन्धिर्धृतिबलसहित: स्निग्धकान्ति: सुदेहो

ग्रामी सत्त्वोपपन्नो हतमुरजघनध्वानघोष: सहिष्णु:।

गौरो रक्तान्तनेत्रो मधुररसरुचिर्बद्धवैर: कृतज्ञ:

क्लेशे च स्यादखिन्न: सकलजनसुहृत्पूजको वा(नो) गुरुणाम्।।26।।

सुप्तस्तु पश्यति समुद्रनदीसरांसि 

मुक्ताफलप्रहरहंससिताब्जशङ्खान्।

नक्षत्रकुन्दकुमुदेन्दुतुषारपातान् 

श्लेष्माधिको मुनिवरै: कथित: क्रमेण।।27।।

बलरहितेन्दुरविभ्यां युक्तैर्भौमदिभिर्ग्रहैर्मिश्रा:।

न भवन्ति महीपाला दशासु तेषां सुतार्थयुता:।।28।।

न स्थूलोष्ठो न विषमवपुर्नातिरिक्ताङ्गसन्धि -

र्मध्ये क्षाम: शशधररुचिर्हस्तिनाद:(हस्तिमार:) सुगन्ध:।

सन्दीप्ताक्ष: समसितरदो जानुदेशाप्तपाणि-

र्मालव्योऽयं विलसति नृप:(वय:) सप्ततिर्वत्सराणाम्(सप्ततिं वत्सराणाम्)।।29।।

वक्त्रं त्रयोदशमितानि तथाङ्गुलानि(दशा)

दैर्घ्येण (विवरं)कर्ण विवराद्दशविस्तरेण।

मालव्यसंज्ञमनुज: स भुनक्ति नूनं

लाटान्समालवससिन्धुपारियात्रान्।।30।।

दीर्घास्य: स्वच्छकान्तिर्बहुरुचिरबल: साहसावाप्तकार्यं(दाप्त)

श्चारुभ्रर्नीलकंशश्चरणरणरतो मन्त्रविच्चोरनाथ:।

(मण:)रक्तश्यामोऽतिशूरो रिपुबलमथन: कम्बुकण्ठ: प्रधान:

क्रूरो भर्ता नराणां द्विजगुरुविनत: क्षामसज्जानुजङ्घ:।।31।।

खट्वाङ्गपाशवृषकार्मुकवज्रवीणारेखाङ्कहस्तचरणश्च (क्रत्वङ्गमालांघठै:)शताङ्गुलश्च।

मन्त्राभिचारकुशलस्तुलया सहस्रं मध्ये च तस्य कथित मुखदैर्घ्यतुल्यम्।।32।।

विन्ध्याचलसह्यगिरीन् भुनक्ति सप्ततिसमा नगरदेशान्।

शस्त्रानलकृतमृत्यु: प्रयाति दैवालयं रुचक:।।33।।

तनुद्विजास्यो द्रुतग: शशोऽग: शठोऽतिशूरो निभृतप्रताप:।

वनाद्रिदुर्गेषु नदीषु सक्त: कृशोदयी नातिलघु: प्रसिद्ध:।।34।।

सेनानाथो निखिलनिरतो दन्तुरश्चापि किंचित् 

धातोर्वादे भवति निरतश्चञ्चल: कोशनेत्र:।

स्त्रीसंसक्त: परधनगृहो मातृभक्त: सुजङ्घो

मध्ये क्षमो बहुविधमती रन्ध्रवेदी परेषाम्।।35।।

पर्यङ्कशङ्खहरिशस्त्रमृदङ्गमाला-

वीणोपमा यदि करे चरण च रेखा:।

वर्षाणि सप्ततिमितानि करोति राज्यं

प्रत्यन्तिक: क्षितिपति: कथितो मुनीन्द्रै:।।36।।

रक्तास्योन्नतनासिक: सुचरणो हंस: प्रसन्नेन्द्रियो

गौर: (श्लक्ष्ण:)पीनकपोलरक्तकरजो हंसस्वर: श्लेष्मल:(चक्रासि)।

शङ्खाब्जाङ्कुशदाममत्स्ययुगल:(पीत) खट्वाङ्गचापाङ्गद-

श्चिह्न: पादकराङ्कितो मधुनिभे नेत्रे च वृत्तं शिर:।।37।।

सलिलाशयेषु रमते स्त्रीषु न तृप्तिं प्रयाति कामार्त:।

षोडशशतानि तुलितोऽङ्गुलानि दैर्घ्येण षण्णवति:।।38।।

पातीह देशान्खलु शूरसेनान्गानारगङ्गायमनुनान्तरालान्।

जीवेदनू(जीवेन्नवघ्नां दश)नां शतवर्षसंख्यां पश्चाद्वनान्ते समपैति नाशम्।।39।।

शार्दूलप्रतिमाननो द्विपगति: पीनोरुवक्ष:स्थलो

लम्बापीनसुवृत्तबाहुयुगलस्तत्तुल्यमानोच्छ्रय:।

कामी कोमलसूक्ष्मरोमनिकरै: सरुद्धगण्डस्थल:

प्राय: पङ्कजगर्भपाणिचरण: सत्त्वाधिको योगवित्।।40।।

शङ्खासि (तोरण)कुञ्जरगदाकुसुमेषुकेतुचक्राब्जलाङ्गलविचिह्नितपाणिपाद:।

पत्रागुरुद्विपमदप्रथमाम्बुसिक्तभूकुङ्कुमप्रतिमगन्धतनु: सुघोण:।।41।।

शास्त्रार्थ विद्धृतियुत: समसंगतभ्रूर्नागोपमो भवति (चाति, चापि)चाथ निगूढगुह्य:।

सत्कुक्षिधर्मनिरत: सुललाटशङ्खो धीर: स्थिरस्त्वसितकुञ्च‍ितकेशभार:।।42।।

स्वतन्त्र: सर्वकार्येषु स्वजन(स्वजनं प्रति)प्रीणन(क्षमी)क्षम:।

भुज्यते विभवश्चास्य नित्यं (अर्थि मित्र)मन्त्रिजनै: परै:।।43।।

भारस्तुलायां तुलितो यदि स्याच्छ्री(कान्यकुब्जाधिपति:) मध्यदेशेष्वधिपस्तदासौ।

(हस्त्यादिमुख्यै)यस्त्र्यादिपुष्टै: सहित: सभद्र: सर्वत्र राजा शरदामशीति:।।44।।

इति कल्याणवर्मविरचितायां सारावल्यां पञ्चमहापुरुषलक्षणं नाम सप्तत्रिंशोऽध्याय:।।