।।श्रीगणेशाय नमः।।
श्रीमत्कल्याणवर्मसूरिविरचिता
सारावली

अष्टाविंशोऽध्याय:

नैशान्धो बहुदोषो विरोधशील: पराङ्गनाचोर:।

वेश्यावनद्रिचारी स्त्रीहेतोर्बन्धं प्राप्त:।।1।।

क्षुद्र: कठोरचोरश्चमूपुरश्रेणिवृन्दनाथश्च।

मेषे स्याद्भृगुतनये नो विश्वासी प्रगल्भश्च।।2।।

बहुयुवतिरत्नसहित: कृषीवलो गन्धमाल्यवस्युत:।

गोकुलजीवो दाता स्वबन्धुभर्ता सुमूर्तिश्च।।3।।

आढ्यस्त्वनेकविद्यो बहुप्रद: सत्त्वहितकारी।

वृषभे गुणै: प्रधान: परोपकारी सिते भवति जात:।।4।।

(विज्ञानकलाशास्त्रप्रतीतसत्यस्थितो)विज्ञानकलाशास्त्र: प्रथित: सततं सुमूर्तिग: कामी।

आलेख्यलेखनिरत: काव्यकर: स्यात् प्रिय: साधु:।।5।।

(स्मृति)धृतगीतनृत्तविभव: सुहृज्जनाढ्य: सुरद्विजानुरत:।

संरूढस्नेहो वै मिथुनस्ये भार्गवे भवति।।6।।

रतिधर्मरत: प्राज्ञो बली मृदुर्गुवतां प्रधानश्च।

आकाङ्क्षितै: सुखार्थैर्युक्त: प्रियदर्शनं सुनीतिश्च।।7।।

योषित्पानप्रभवैर्व्याधिभिरधिकं प्रपीडितो मनुज:।

शुक्रे कर्कटसंस्थे स्ववंशभवदोषसन्तप्त:।।8।।

युवतिजनोपासनको(जनोपासनया) लब्धसुखद्रविणसम्प्रमोदश्च।

लघुसत्त्व: प्रियबन्धुर्विचित्रसौख्यश्च दु:खी च।।9।।

उपकारी च परेषां गुरुद्विजाचार्यसंमतो निरत:।

सिंहस्थे भृगुतनये बहुचिन्तास्वनभियोग: स्यात्।।10।।

लघुचिन्तो मृदुनिपुण: परोपसेवी कलाविधिज्ञश्च।

स्त्रोसम्भाषणमधुर: प्रणयनगणनार्थकृतयत्न:।।11।।

नारीषु दुष्टरतिषु प्रणयी दीनो न सौख्यभोगयुत:।

कन्यायां भृगुतनये तीर्थसभापण्डितो जात:।।12।।

श्रमलब्धधन: शूरो विचित्रमाल्याम्बरो विदेशरत:।

नैपुणरक्षणकुशल: कर्मसु चपल: सुदुष्करेषु तथा।।13।।

आढ्यो रुचिरसुपुण्यो द्विजदेवार्चवि लब्धकीर्तिश्चि।

शुक्रे तुलाधरगते भवति पुमान् पण्डित: सुभग:।।14।।

विद्वेषरतिर्नृशंसो विमुक्तधर्मा विकत्थनोऽतिशठ:।

सहजविरक्तोऽधन्यो विपन्नशत्रुस्था पाप:।।15।।

आर्य: कुलटाद्वेषी वधनिपुणो बह्वृणो दरिद्रश्च।

अलिनि सिते भवति पुमान् गर्हितशील: सुगुह्यगद:।।16।।

सद्धर्मकर्मधनजै: फलैरुपेतो जगत्प्रिय: कान्त:।

आर्य (कुलार्थ)कुलब्धशब्दो विद्वान् गोमानलंकरिष्णुश्च।।17।।

(द्वार)सद्वित्तदारसुभगो नरेन्द्रमन्त्री सुचतुरोऽपि।

पीनोच्चतनु: पूज्य: सतां समूहस्य धनुषि कवौ।।18।।

व्यभयपरिसन्प्तो दुर्बलदेहो जराङ्गनासक्त:।

हृद्रोगी धनलुब्धो लोभानृतवञ्चनो निपुण:।।19।।

क्लीबो विपन्नचेष्ट: परार्थचेष्ट: सुदु:खितो मूढ:।

मकरे दानवपूज्ये क्लेशसहो जायते पुरुष:।।20।।

उद्वोगरोगतप्त: कर्मसु विफलेसु सर्वदाभिरत:।

परयुवतिगो विधर्मा गुरुभि: पुत्रैश्च कृतवैर:।।21।।

स्नानोपभोगभूषणवस्त्रादिनिराकतो मलिन:।

कुम्भधरे भृगुपुत्रे भवति पुमान्नत्र सन्देह:।।22।।

दाक्षिण्यदानगुणवान् महाधनोऽध:कृतारिपक्षश्च।

लोके ख्यात: श्रेष्ठो विशिष्टचेष्टो नृपतिदयित:।।23।।

वाग्बुद्धियुतोदार: सज्जनपरिलब्धविभगवमानश्च।

स्वादेयवचा मीने वंशधर ज्ञानवान् शुक्रे।।24।।

स्त्रीहेतोर्दु:खार्तं युतिनिमित्ताद्विनष्टधनसौख्यम

कुजभवने रविदृष्टो जनयति शुक्रो नृपं प्राज्ञम्।।25।।

उद्बन्धमतिचपलं कामातुरमधमयुवतिभर्तारम्।

जनयति भृगोरपत्यं रजनोकरवीक्षितं कुजभे।।26।।

धनसौख्ययानरहितं परकर्मकरं मलिनचेष्टम्।

जनयति रुधिरक्षेत्रे रुधिरेण निरीक्षित: शुक्र:।।27।।

मूर्खं धृष्टमनार्य स्वबन्धुपरिवादकं विनयहीनम्।

चोरं क्षुद्रं क्रूरं बुधदृष्टो भार्गव: कुरुते।।28।।

सुनयनमुदारदानं(दारं) सुशरीरं व्यायतं बहुसुतं च।

त्रिदशगुरुदृष्टमूर्तिर्जनयति रुधिरालये शुक्र:।।29।।

(मधन)अतिमलिनमलसमटनं स्वभिमतजनसेवकं कुरुते।

भृगुतनयो रुधिरगृहे दिनकरपुत्रेण वीक्षितश्चोरम्।।30।।

दिनकरदृष्ट: शक्रो वरजायाभोगिन धनसमृद्धम्।

जनयत्युत्तमपुरुषं स्त्रीहेतोर्निर्जितं स्वगृहे।।31।।

परमकुलीनापुत्रं (सुखधनमानै: सुतैरुयेतं)सुखधनदानै: सुखैरुपेतं च।

अत्यार्यमतिं(अति च कान्तं) कान्तं स्वगृहे चन्द्रेक्षित: शुक्र:।।32।।

दु:शीलाभर्तारं प्रमदाहेतोश्च नष्टगृहदारम्।

जनयति भृगुनन्दकरो मदनवशं वक्रसन्दृष्ट:।।33।।

कान्तं मधुरं सुभगं सुखघृतिमतिसंयुतं विपुलसत्त्वम्।

जनयति बुधेन दृष्ट: सर्वगुणसमन्वितं ख्यातम्।।34।।

प्रमदापुत्रगृहाणां भागिनमथ यानवाहनानां च।

स्वर्क्षे गरुसन्दृष्ट: कुरुते भृगुरिष्टचेष्टानाम्।।35।।

स्वल्पसुखं स्वल्पधनं दु:शीलं (बन्धकीपतिं)वर्धकीपतिं चैव। 

सौरेक्षितस्तु जनयेत् व्याधितदेहं नरं शुक्र:।।36।।

नृपजननीपत्नीनां कृत्यकरं पण्डितं धनिनम्।

दिनकरदृष्ट: शुक्रो जनयति सुखभागिनं बुधभे।।37।।

कृष्णनयनं सुकेशं शयनासनयानभागिनं चार्थनाशनम्।

सुकुमारमिन्दुदृष्टो जनयति शुक्रो नरं सुभगम्।।38।।

कामपरमति च सुभगं युवतिकृते यार्थनाशनम्।

वक्रेक्षितस्तु शुक्रो बुधभवनमुपाश्रित: प्रसवे।।39।।

प्राज्ञं मधुरं धनिनं (परिभोग)वानपरिवारभागिनं सुभगम्।

(गणपतिमथेश्वरं वा)गणपतिमर्थेशं वा बुधदृष्टो भार्गवो बुधभे।।40।।

बुधभवनगत: शुक्रस्त्रिदशगुरुनिरीक्षित: कुरुते।

अतिसुखमतीवदीनं प्रतिरूपकरं ज्ञमाचार्यम्।।41।।

दिनकरसुतेन दृष्टो बुधभवगोऽतिदुखिनं शुक्र:।

जनयति (लधुपरिभूतं)खलु परिभूतं चपलं द्वेष्यं च मूर्खं च।।42।।

कर्मपरां (अतिरुचिरां शुक्लाङ्गी)शुद्धाङ्गीं नपतिसुतां रोषणां धनोपेताम्।

भार्यां ददाति शक्रश्चन्द्रगृहे भानुसन्दृष्ट:।।43।।

मातृसपत्नीजननं कन्यापूर्वप्रजं बहुसुतं च।

सुखिनं सुभगं ललितं कुरुते चन्द्रेक्षित: शुक्र:।।44।।

सुकलाविदमत्याढ्यं स्त्रीहेतोर्दु:खितं सुभगम्।

भौमेक्षितस्तु जनयेद्वृद्धिकरं बन्धुवर्गस्य।।45।।

पण्डितभार्यापतिकं बन्धुनिमित्तं च दुखितं नित्यम्।

(असुखिनमटनं)अतिसुखधनिनं प्राज्ञं करोति शशिभे बुधेक्षित: शुक्र:।।46।।

भृत्यैर्धनैश्च पुत्रैर्वाहनभोगैश्च बान्धवैर्मित्रै:।

कुरुते नरमिह युक्तं नरपतिदयितं च गुरुदृष्ट:।।47।।

स्त्रीनिर्जितं दरिद्रं पतितमरूपं तथैव चपलं च।

जनयति सुखैर्विहीनं शशिभे शनिवीक्षित: शुक्र:।।48।।

सेर्ष्यं कन्यादयितं कामार्तं (असुखिनमटनं)युवतिकारणं धनिनम्।

भागिनमथ करभाणां जनयति सिंहे रविक्षितः शुक्रः।।49।।

मातृसपत्नीजननं युवतिकृते दुःखितं विभववन्तम्।

सिंहे नानामतिकं करोति चन्द्रेक्षितः शुक्रः।।50।।

नृपपुरुषं विख्यातं युवतिकृते वल्लभं धनसमृद्धम्।

सुभगं परदाररतं सिंहे बुधवीक्षित: शुक्र:।।51।।

संग्रहनिरतं लुब्धं स्त्रीलोलं पारदारिकं शूरम्।

शठमानृतिकं धनिनं सिंहे बुधवीक्षित: शुक्र:।।52।।

वाहनधनभृत्ययुतं बहुदारपरिग्रहं रविक्षेत्रे।

कुरुते नरेन्द्रमन्त्रिणमिन्द्रगुरुनिरीक्षित: शुक्र:।।53।।

नृपतिं नृपतिप्रतिमं विख्यातं कोशवाहनसमृद्धम्।

रण्डापतिं सुरूपं दु:खयुतं सौरसन्दृष्ट:।।54।।

अतिरौद्रमतिं च शूरं गुरुभे प्राज्ञं च धनिनमतियितम्।

रविणा दृष्टो जनयति विदेशगमनं नरं शुक्र:।।55।।

ख्यातं नरेन्द्रपुरुषं भौगेरशनै: (समै:)समन्वितं विपुलै:।

कुरुते ह्यनुपमसारं गुरुभे चन्द्रेक्षित: शुक्र:।।56।।

अधिकद्वेष्यं स्त्रीणां विचित्रसुखदु:खमर्थवन्तं च।

कुरुते गोधनमग्र्यं गुरुभे भौमेक्षित: शुक्र:।।57।।

आभरणभूषणानां भागिनमपि चान्नपानानाम्।

बुधदृष्टो भृगुतनय: कुरुते गुरुभेऽर्थवाहनसमृद्धम्।।58।।

गजतुरगगोधनाढ्यं बहुपुत्रकलत्रमतिसुखिनम्।

गुरुणा दृष्टो गुरुभे शुक्रो महाविभवम्।।59।।

नित्यं च धनप्रायं सुखिनं भोगान्वितं धनसमृद्धम्।

गुरुभवने शनिदृष्ट: कुरुते शुक्रो नरं सुभगम्।।60।।

स्तिमितं वृषभं स्त्रीणां महाधनं सत्यसौख्यसम्पन्नम्।

सौरगृहे रविदृष्ट: कुरुते शुक्रो नरं शूरम्।।61।।

ओजस्विनमतिशूरं स्वाढ्यं वपुषान्वितं सुभगम्।

कुरुते शशिना दृष्टो रविजगृहे भार्गव: कान्तम्।।62।।

जायाविनाशकारणमनर्थबहुलं च रोगिणं शुक्र:।

कुरुते श्रमाभितप्तं पश्चात्सुखिनं च कुजदृष्ट:।।63।।

प्राज्ञं धनचयनिरतं निधानरुचिमतिशयेन विद्वांसम्।

जनयति बुधेन दृष्टो भृगुतनय: सत्यसौख्यसम्पन्नम्।।64।।

प्रियवस्त्रमाल्यगन्धं सुकुमारं गीतवादितविधिज्ञम्।

जनयति गुरुणा दृष्टो भृगुपुत्र: सत्कलत्रयुतम्।।65।।

सौरगृहे शनिदृष्ट: शुक्रो नरवाहनार्थभोगयुतम्।

मलिनं श्यामशरीरं सुरुचिरगात्रं महादेहम्।।66।।

इति कल्याणवर्मविरचितायां सारावल्यां शुक्रचारो नामाष्टाविंशोऽध्यायः।।