।।श्रीगणेशाय नमः।।
श्रीमत्कल्याणवर्मसूरिविरचिता
सारावली

सप्तविंशोऽध्याय:

 

वादिगुणै: सम्पन्न: प्रयत्नरत्नाभरण(सभासङ्ग:) संसर्ग:।

सत्त्वात्मजार्थबलयुक प्रगल्भविख्यातकर्मा च।।1।।

ओजस्वी बहुशत्रुर्बहुव्ययार्थ: क्षताङ्कितशरीर:।

चण्डोग्रदण्डनाथो जीवे क्रियगे भवेत्पुरुष:।।2।।

पीनो विशालदेह: सुरद्विजगवां च भक्तिमान् कान्त:।

सुभग: स्वदारनिरत: सुवेषकृषिगोधनमढ्यश्च।।3।।

सद्वस्तुभूषणयुतो विशिष्टवाङ्मतिगुणो नयज्ञश्च।

वृषभे गुरौ विनीतो भिषक प्रयोगाप्तकौशलक:।।4।।

आहितधन: सुमेधा विज्ञानविशारद: सुनयनश्च।

वाग्मी दाक्षिण्ययुतो निपुण: स्याद्धर्मशीलश्च।।5।।

मान्यो गुरुबन्धूनां मण्डनमाङ्गल्पलब्धवरशब्द:।

मिथुनस्थे देवगुरौ क्रियारति: सत्कविश्चैव।।6।।

विद्वान् सुरूपदेह: प्राज्ञ: प्रियधर्मसत्स्वभावश्च।

सुमबलो यशस्वी प्रभूतधान्याकरधनेश:।।7।।

सत्यसमाधि(समेत:) सुयुक्त: स्थिरात्मजो लोकसत्कृत: ख्यात:।

नृपतिर्जीवे शशिभे विशिष्टकर्मा सुहृज्जनानुरत:।।8।।

दृढवैरसत्त्वधीर: सुबहुस्नेह: सुहृज्जने विद्वान्।

आढ्य: शिष्टाभिजनो नृपो नृपतिपौरुष: सभालक्ष्य:।।9।।

त्रिदशगुरौ सिंहस्थे समस्तरोषोद्धतापिक्षश्च।

सुदृढव्यस्तशरीरो गिरिदुर्गवनालये जात:।।10।।

मेधावी धर्मपर: क्रियापटुर्धर्मवान्युवतिराशौ।

प्रियगन्धपुष्पवस्त्र: कृत्येषु विनिश्चितार्थश्च।।11।।

शास्त्रार्थशिल्पकार्यैर्धनवान् दाता विशुद्धशीलश्च।

स्याद्देवगुरौ निपुणश्चित्राक्षरविद्धनसमृद्ध:।।12।।

मेधावी बहुपुत्रो विदेशचर्यागत: प्रभूतधन:।

(भाषाप्रियो)भूषाप्रियो विनीतो नटनर्तकसंगृहीतधन:।।13।।

कान्त: श्रुताभिनिरतो महत्तर: सार्थवाहवणिजां हि।

वणिजीन्द्रमन्त्रिणि गते सुरातिथीज्यारत: प्राज्ञं।।14।।

बहुशास्त्राणां कुशला नृपतिर्बहुभाष्यकारको निपुण:।

देवालयपुरकर्ता सद्बहुदारोऽल्पपुत्रश्च।।15।।

ब्याध्यार्त: श्रमबहुल: (रोषो)प्रसक्तदोषो गुरौ भवत्यलिनि।

दम्भेन धर्मनिरतो जुगुप्सिताचारैनिरतश्च।।16।।

आचार्यो व्रतदीक्षायज्ञादीनां(सम: स्थिरार्थश्च) स्थिरार्थश्च।

दाता सुहृत्स्वपक्ष: प्रियोप(हार)कारश्रुताभिरत:।।17।।

माण्डलिको मन्त्री वा धनुर्धस्थे भवेत्सदा जीवे।

नानादेशनिवासी विविक्ततीर्थायतनबुद्धि:।।18।।

घुवीर्यो मकरस्थे बहुश्रमक्लेशधारको जीवे।

(नीचा)नानाचारो मूर्खो दुरन्तनि:स्व: परप्रेष्य:।।19।।

माङ्गल्यदयाशौचस्वबन्धुवात्सल्यधर्मपरिहीनं। 

दुर्बलदेहो भीरु: प्रवासशीलो विषादी य।।20।।

पिशुनो न साधुशील: कुशिल्पतोयाश्रमेषु कर्मरत:।

मुख्यो गणस्य सुतरां नोचाभिरतो नृशंसश्च।।21।।

लुब्धो व्याधिग्रस्त: स्ववा(वास:)क्यदोषेण नाशितार्थश्च।

प्रज्ञादिगुणैर्हीनो घटे गुरौ स्याद्गुरुस्त्री(स्त्रीक:)ग:।।22।।

वेदार्थशास्त्रवेत्ता सुहृदां पूज्य: सतां य नृपनेता।

श्लाघ्य: सधनोऽधृष्यो (विशत्रुगर्वस्थिरारंभ:)ह्यहीनदर्पस्थिरारम्भ:।।23।।

राज्ञ: सुनीतिशिक्षाव्यवहाररणप्रयोगवेत्ता च।

ख्यात: प्रशान्तचेष्टो (मीनपुगे भवसि ना)स्थिरसत्त्वयुतश्च मीनगे जीवे।।24।।

धर्मिष्ठमनृतभीरुं विख्यातसुतं महाभाग्यम्।

भौमगृहे रविदृष्टो ह्यतिरोमचितं गुरु: कुरुते।।25।।

इतिहासकाव्यकुशलं बहुरत्नं स्त्रीषु भजनं कुरुते।

कुजगेहे शशिदृष्टस्त्रिदशगुरु: पार्थिवं प्राज्ञम्।।26।।

नृपपुरुषशूरमुग्रं नयविनयविनयसमन्वितं च (धनिनं)विधनं च।

अविधेयभृत्यदारं  जनयति वक्रेक्षितो जीव:।।27।।

अनृतं वञ्चनपापं परविरान्वेषणेषु निपुणं च।

सेवाविनयकृतज्ञं कापटिकं सौमयसंदृष्ट:।।28।।

गृशयनवसनगन्धैर्माल्यालङ्कारयुवतिभिर्विभवै:।

समुचितमतीव भीरुं कुरुते शुक्रेक्षितो जीव:।।29।।

मलिनं लुब्धं तीक्ष्णं साहसिकं संमतं य सिद्धं च।

अस्थिरमित्रापत्यं त्रिदशगुरु: सौरसंदृष्ट:।।30।।

द्विपदचपुष्पदभागिनमत्यटनं(त्याढ्यं) व्यायताङ्गमिह (ङ्गिन पुरुगम्)पुरुषम्।

प्राज्ञं नरेन्द्रसचिवं करोति सूर्येक्षितो   जीव:।।31।।

अतिधनमतीव मधुरं जननीदयितं प्रियं च युवतीनाम्।

अत्युपभोगं कुरुते चन्द्रेण निरीक्षितो जीव:।।32।।

दयितं बालस्त्रीणां प्राज्ञं शूरं च धनसमृद्धं च।

सुखिनं नरेन्द्रपुरुषं भृगुभे जीवो रुधिरदृष्ट:।।33।।

प्राज्ञं चतुरं मधुरं (सुभगं)सुधनं विभवान्वितं गुणसमृद्धम्।

सुरुचिरशीलं कान्तं जनयति बुधवीक्षितो जीव:।।34।।

अतिललितमति च धनिनं परभूषणधारिणं मृजाशीलम्।

वरशयनं वरवसनं भृगुभे भृगुवीक्षितो जीव:।।35।।

प्राज्ञं बहुधनधान्यं महत्तरं ग्रामनगरपुरुषाणाम्।

मलिनमरूपमभार्यं कुरुते सौरेक्षितो जीव:।।36।।

आर्यं ग्रामश्रेष्ठ कुटुम्बिनं (दारपुत्रगृहयुक्तम्)दारपुत्रधनयुक्तम्।

बुधभे दिनकरदृष्टस्त्रिदशगुरुर्नवं कुरुते।।37

चन्द्रेक्षितस्तुकुरुते सुमन्तं मातृवल्लभं धन्यम्।

सुखयुवतिपुत्रवन्तं सुरगुरुतिरूपमनुपमं बुधभे।।38।।

शाश्वतसुलब्धविषयं(विजयं) (विकृत)चित्रितगात्रं धनान्वितं कुरुते।

धरणिसुतेक्षिदेहस्त्रिदशगुरुसंमतं लोके।।39।।

कुरुते ज्योतिषकुशलं बहुसुतदारं  सूत्रकारं च।

अतिशयविरूपवाक्यं बुधभे सौम्येक्षितो जीव:।।40।।

(प्रसादसुमुखं)देवप्रसादानां कृत्यकरं वेशदारभोक्तारम्। 

हृदयहरं नारीणां कुरुते शुक्रेक्षितो जीव:।।41।।

श्रेणीगणराष्ट्रणां पुरोगमं ग्रामपत्तनानां च।

जनयति शनिना दृष्ट: सुतनुं जीवां नरं बुधभे।।42।।

रविदृष्ट: शशिभवने विख्यातं ह्यग्रगं समूहानाम्।

सुखधनदारविहीनं पश्चादाढ्यं गुरु: कुरुते।।43।।

अत्यर्थं द्युतिमन्तं नृपतिं बहुकोशवाहनसमृद्धम्।

उत्तमयुवतीपुत्रं जनयेच्छशिभे गुरुर्हिमगुदृष्ट:।।44।।

कौमारदारमाढ्यं हेमालङ्काभागिनं प्राज्ञम्।

शूरं सव्रणगात्रं रुधिराङ्गनिरीक्षितो गुरु: कुरुते।।45।।

बान्धवमात्रनिमित्तं धनिनं कलान्वितं विगतपापम्।

जनयति बुधेन दृष्ट: (प्रत्यायकसमन्त्रिणं)प्रत्ययिनं मन्त्रिणं जीव:।।46।।

बहुदारं बहुविभवं नानालङ्कारभागिनं सुखिनम्।

भृगुतनदृष्टमूर्ति: सुभगं पुरुषं गुरु: कुरुते।।47।।

सौरेण दृष्टमूर्तिर्महत्तरं ग्रामसैन्यनगराणाम्।

वाचाटं बहविभवं वार्धक्ये भोगभागिनं जीव:।।48।।

सिंहे दयितं ख्यातं सतां च नृपतिं महाधनसमृद्धम्। 

जनयति दिनकरदृष्टस्त्रिदशगुरुर्नरमतीव हि सुशीलम्।।49।।

असुभगमति च मलिनं (स्त्रीभाग्यैरुपचितार्थमत्याढ्यम्)स्त्रीभाग्यैरतिसुभगमत्याढ्यम्।

लेये चन्द्रसुदृष्टो जितेन्द्रियं जनयति सुरेज्य:।।50।।

सत्यं सतां गुरूणां विशिष्टकर्माणमुग्रमतिनिपुणम्।

शुद्धं शूरं क्रूरं गुरुरिह भौमेक्षित: सिंहे।।51।।

गृहवास्तुज्ञानरतं विज्ञानगुणान्वितं रुचिरवाक्यम्।

सिंहे मन्त्रिणमग्र्यं बुधेक्षितो विश्रुतं जीव:।।52।।

दयितं स्त्रीणां सुभगं भूपतिसतकारसत्कृतं पुरुषम्।

सितदृष्ट: सूरपूज्यो जनयति सिंहे महासत्त्वम्।।53।।

बहुकथनमधुरवचनं सुखरहितं चित्रभागिनं तीक्ष्णम्।

अमरस्त्रीतुल्यसुखं सिंहगुरु: सौरसन्दृष्ट:।।54।।

नृपतिविरुद्धं जनयति विबुधगुरु: संस्थित: स्वगृहे।

रविदृष्ट: परितप्तं धनबन्धुजनेन परिमुक्तम्।।55।।

नानाविधसौख्ययुतं स्वगृहे चन्द्रेक्षितो जीव:।

अतिसुभगं युवतीनां मानधनैश्वर्यगर्वितं कुरुते।।56।।

सङ्ग्रामे विकृताङ्गं क्रूरं वधकं (परोपकारपरम्)परोपतापकरम्।

जनयति कुजेन दृष्टो (दृष्ट:)देवगुरुर्नष्टपरिवारम्।।57।।

मन्त्रिणमथ नृपतिं वा सुतधनसौभाग्यसौक्ष्यसम्पन्नम्।

स्वगृहे बुधेन दृष्ट: सकलानन्दं गुरु: कुरुते।।58।।

सुखिनं धनिनं प्राज्ञं व्यपगतदोषं चिरायुषं सुभगम्।

स्वगृहे सितेन दृष्टो लक्ष्मीपरिवेष्टितं गुरु: पुरुषम्।।59।

मलिनमतीव च (सभयं)सुभगं ग्रामपुरश्रेणिधिक्कृतं दीनम्।

स्वगृहगुरु: शनिदृष्टो जनयति सुखभोगधर्मपरिहीनम्।।60।।

प्राज्ञं पृथिवीपालं सौरगृहे भानुना च संदृष्ट:।

(प्रकृसिमुत्थं)प्रकृतिसमृद्धं जनयति (सुख)बहुभोगसमन्वितं सुविक्रान्तम्।।61।।

पितृमातृभक्तभार्तकुलोद्भवं प्राज्ञमाढ्यमादेयम्।

चन्द्रेक्षितस्तु जीव: सुशीलमतिधार्मिकं शनिभे।।62।।

शूरं नरेन्द्रयोधं गर्वितमोजस्विनं सुवेषं च।

विख्यातमार्यमान्यं शनिभे वक्रेक्षितो जीव:।।63।।

(मतिं)कामरतिं गणमुख्यं मानवमथ सार्थवाहमाढ्यं वा।

ख्यातमतिमित्रवन्तं बुधसंदृष्टो गुरु: शनिभे।।64।।

भोज्यान्नपानविभवं वरगृहशयनासनोत्तमस्त्रीकम्।

आभरणवसनमन्तं शनिभे शुक्रेक्षितो जीव:।।65।।

अनुपविद्यावृत्तं महत्तरं देशपार्थिवं शनिभे।

द्विपदचतुष्पदमाढ्यं भोगिनमथ सौरवीक्षितो जीव:।।66।।